Dit artikel is exclusief voor abonnees van De Limburger
Dit exclusieve artikel lezen? Doe het gratis >

Aflevering 1: Het wordt weer een lust om in Heilust te wonen

Dit artikel krijg je van ons cadeau

Kerkrade - In 2010 en 2011 trekken camerajournalist Karin Hillebrand en verslaggever Wiel Beijer maandenlang door de Kerkraadse krimpwijk Heilust voor het hyperlokaal multimediaal project Mijn Heilust van De Limburger en L1. Ze willen krimp een menselijk gezicht geven. Door de vergrijzing moet heel Heilust op de schop. Dit jaar keren ze terug om verslag te doen van de opmerkelijke metamorfose van de wijk.

Het adres Gladiolenstraat 67 bestaat niet meer. Weggevaagd. De portiekwoning waarin ik mijn jeugdjaren doorbracht, ontsnapte niet aan de slopershamer die zich mocht uitleven in Heilust. Op de plek waar wij woonden, groeit nu onkruid. In afwachting van gecultiveerd groen.

Onze woning zat in een van die foeilelijke huizenblokken met drie voordeuren naast elkaar. Toen heel modern. Die blokken moesten plat omdat ze te gedateerd zijn. Niet meer geschikt te maken voor de vele bewoners op leeftijd die de wijk telt. Want de bevolking van Heilust vergrijst enorm. Dat zag en zie je om je heen als je door de wijk wandelt.

Sloop sloeg een enorm gat in vergrijsd Heilust, de in mijn jeugd zo kinderrijke Kerkraadse mijnwerkerswijk. Sloop vanwege te weinig Nachwuchs. Dat heet bevolkingskrimp.

40 procent van alle huurwoningen in Heilust is de afgelopen jaren gesloopt. Om precies te zijn 502 van de 1257 woningen die eigendom zijn van woningstichting Heemwonen. Daaronder de twee in 1975 aan het Salviaplein en het Papaverplein gebouwde flatgebouwen, de zogenaamde witte flats van de bekende architect Laurens Bisscheroux.

Wat ontsnapte aan de slopershamer is gerenoveerd. De gedateerde jarenvijftiggevels van de huurwoningen van Heemwonen zijn getransformeerd in afwisselende, traditioneel ogende huizenblokken. Parkwoningen, laanwoningen en dorpswoningen in plaats van de monotonie uit de jaren vijftig.

Op de plekken waar is gesloopt, is een handvol nieuwe huizen gebouwd. Maar het geslagen gat is vooral groen geworden. Er is gras gezaaid, er zijn bloembollen geplant, struiken, bomen. Midden in de bloemenbuurt bloeien nu echte bloemen in een groot park met rollator vriendelijke wandelpaden waar buurtbewoners hun honden uitlaten. Iedereen in Heilust lijkt een hond te hebben.

Aan de rand van dat park pal naast het nieuwe multifunctioneel buurtcentrum Westhoes – de vroegere parochiekerk van Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand – liggen het Roda JC-trapveldje en de nieuwe speeltuin, geïnspireerd op de vroegere mijnbouw. Daar spelen kinderen die zelfs anno 2018 nog weten dat in deze streek ooit steenkolenmijnen waren. "Mijn opa werkte op de mijn”, zegt een jongen als hij in de speelschacht afdaalt.

Groen hart
Er is inderdaad een groot gat geslagen in de wijk. Maar het is geen bloedend hart. Waar eerst bakstenen gestapeld waren, ligt nu een groot groen hart. Wie jaren niet in Heilust was en nu middenin de wijk gedropt wordt, kent Heilust niet terug. Dat blijkt als we met de Heerlense wethouder Peter van Zutphen door de straten wandelen. Van Zutphen is voor een buurtwandeling uitgenodigd, omdat hij ooit actie voerde in Heilust.

Hij protesteerde namelijk midden jaren zeventig van de vorige eeuw als piepjonge actievoerder van 17 namens de SP tegen de voorgenomen sloop van 146 verouderde woningen in de Heiluststraat en omgeving. ‘Afbraak bij woningnood is misdaad’ is een van de leuzen die Van Zutphen toen samen met boze buurtbewoners op bakstenen erfafscheidingen kalkte.

De SP’er staat nog steeds achter de actie van toen. "Het gold toen en het geldt nog steeds: de angst dat in de nieuwe huizen mensen met een kleine beurs hogere huren moeten betalen. Daarom ook gaan we in Heerlen voorlopig een groep flats in de wijk Meezenbroek niet slopen. Daar is nog te veel vraag naar van mensen die minder te besteden hebben. Maar vroeg of laat gaan die flats wel plat. Vanwege de krimp.”

Elitair
Toch moet de Heerlense wethouder toegeven dat wat bij de Kerkraadse buren in de plaats is gekomen van de oude, krakkemikkige koloniehuizen uit 1913, aanzienlijk beter is. Als we door het recent vernieuwde deel van de bloemenbuurt wandelen, valt Van Zutphens mond pas echt van verbazing open. "Deze wijk is nauwelijks herkenbaar. De woningen zien eruit als nieuw. Ik vind het te prijzen dat de woningbouwvereniging ook in een arbeiderswijk huizen energieneutraal probeert te maken met zonnepanelen op de daken. Zonnepanelen zijn best wel een beetje elitair. Het park vind ik echt heel mooi, heel bijzonder hoe hier de huizen en de openbare ruimte zijn opgeknapt. Althans aan de buitenkant. Ik ben wel benieuwd naar de situatie achter de voordeur bij de mensen.”

Vrolijker
Geloof het of niet, Karin Hillebrand en mij kwam het voor alsof de mensen die wonen in het gerenoveerde deel van Heilust vrolijker de wereld in kijken dan zij die wonen in het wijkdeel dat nog onder handen moet worden genomen. Alsof een mooier huis een mooier mens maakt.

"De lach keert inderdaad terug op de gezichten van de mensen”, beaamt wijkopbouwwerkster Wendy Logister. Buurtbewoonster Petra van der Linden kan dat alleen maar bevestigen: "Mensen die in een gerenoveerd huis wonen, zeggen dat het geweldig is, dat het prettiger wonen is.”

Toen wij zeven jaar geleden in deze krimpwijk avant la lettre actief waren, konden wij ons moeilijk voorstellen dat dit toen verpauperende en niet al te veilige stadsdeel een zonnige toekomst tegemoet kon zien. Tijdens het maken van Mijn Heilust 1 ontdekten we echter ook dat het niet alleen over afbraak ging. Er was ook een plan, een visie. Heilust – en in het verlengde daarvan de rest van het stadsdeel Kerkrade-West – moest als het ware gerecreëerd worden. Opnieuw uitgevonden.

In dat streven hadden woningstichting en gemeente elkaar gevonden. Mijn oude wijk moest transformeren naar een levensvatbare wijk waar de mensen zelf weer geloven in hun toekomst. Kortom: het moest weer een lust worden om in Heilust te wonen, variërend op de woorden waarmee de vroegere woningbouwvereniging de wijk destijds al aanprees.

Een geslaagde transformatie, zeggen deskundigen nu. "Zo goed als het in Heilust is gelukt, zie je het nergens in Parkstad en misschien wel niet in heel Nederland. Heilust is enorm veranderd. In positieve zin”, zegt socioloog Maurice Hermans van kennisinstituut Neimed in Heerlen, waar hij zich vooral bezighoudt met steden die niet (meer) groeien als gevolg van economische neergang en bevolkingskrimp. Hermans woonde in zijn jeugd zelf in Heilust.

Tekort
Een conclusie die de verantwoordelijken trokken toen Karin Hillebrand en ik dit voorjaar terugkeerden, was: ‘Misschien hebben we wel te snel te veel huurhuizen gesloopt.’

Immers niet alleen voltrekt de bevolkingskrimp zich iets trager dan voorspeld, ook blijkt er meer behoefte te bestaan aan goedkope huurwoningen dan gedacht. Bij eigen inwoners en bij nieuwe, zoals de grote groep statushouders. Of mensen uit instellingen die – al dan niet onder begeleiding – zelfstandig willen wonen.

Voor heel Limburg is vrij recent zelfs een groot en naar de toekomst toenemend tekort aan betaalbare huurwoningen voorspeld. Voormalige gedeputeerde Daan Prevoo (SP) riep najaar 2016 in dit verband al op om ‘waar mogelijk voorgenomen sloop van huurwoningen uit te stellen’. Maar gedane zaken nemen geen keer. Gesloopt is gesloopt. Dat draai je ook niet terug met de bouw van 22 zogenaamde cradle-to-cradle woningen en straks 18 nieuwe energieneutrale huurwoningen in de Gladiolenstraat vlakbij de plek waar ik woonde.

Wethouder Tim Weijers (wonen) vindt niet dat er te veel te snel is gesloopt in deze wijk. "Nee, in Heilust is er bewust voor gekozen om een groot aantal huurwoningen te slopen”, zegt hij. Omdat die woningen bouwkundig niet meer voldeden aan de huidige eisen, ze moeilijk verhuurbaar waren en de wijk in zijn geheel te zeer versteend was. "Een groene dooradering van de wijk was zeer wenselijk.” Volgens Weijers is er in Kerkrade momenteel – gezien de ontwikkeling van de huishoudens en de woningbehoefte – geen sprake van een tekort aan sociale huurwoningen.

Renoveren
Slopen is voorlopig echter geen eerste doel meer voor Heemwonen, benadrukt directeur Marjo Vankan. "Wij als corporaties hebben geleerd dat we in de hele regio inderdaad misschien wel te veel goedkope woningen te snel gesloopt hebben. Nu de Woningwet is aangescherpt, zitten corporaties met te veel dure woningen die eigenlijk niet passen bij onze sociale doelgroep. Daardoor hebben we ons huurbeleid aangepast en sommige huren minder verhoogd dan eigenlijk nodig was. Juist om die huizen betaalbaar te houden voor mensen met kleine beurzen. Daarom hebben we ook bestaande sloopplannen deels even stopgezet. We gaan meer renoveren.”

Duurzaam
Onder meer in de Kerkraadse wijk Rolduckerveld waar de komende vijftien jaar deels gerenoveerd deels gesloopt gaat worden met daarbij ook nieuwbouw. Terwijl in bijvoorbeeld de wijk Abdissenbosch in Landgraaf sloop helemaal van de baan is. "Op verzoek van de huurders. Daar gaan we zo’n 300 woningen renoveren en hetzelfde doen we met 150 woningen in De Lichtenberg in Landgraaf.” Heemwonen bezit in totaal circa 10.000 woningen in Kerkrade en Landgraaf.

Terug naar Heilust. Sinds een jaar of tien voltrekt zich een miljoenenoperatie in en rond mijn oude wijk, die als een phoenix uit zijn as herrijst. In totaal investeert alleen woningcorporatie Heemwonen ongeveer 45 miljoen euro in heel West. Niet alleen in afbraak. De sloop van de 502 woningen in Heilust kostte ongeveer 7,5 miljoen euro. Zo’n 20 miljoen euro kost het project Energiek Heilust. Dat is de duurzame renovatie van 288 eengezinswoningen en 44 duplexwoningen uit de jaren vijftig in de bloemenbuurt tot dicht bij nul op de meter.

‘De Bestaande Wijk van Morgen’, de duurzame renovatie van 153 woningen in buurtwijk Kaalheide, kostte 17,5 miljoen en het project Energiesprong, waarbij 92 woningen in de Tulpenstraat en aan het Fresiaplein zijn gerenoveerd met daarin een CO2-reductie van minimaal 45 procent, kostte 4 miljoen euro.

Daarnaast investeert de gemeente Kerkrade 6,1 miljoen euro in de transformatie van Heilust. In de aanleg van ‘Park West’ en de verbouwing van de kerk tot nieuw hart van de wijk, maar ook in sloop. Achttien particuliere woningen in de Papaverstraat moesten worden aangekocht om gesloopt te worden om plaats te maken voor het park. Verder is ongeveer een miljoen geïnvesteerd in wegreconstructies elders in de wijk. Uiteraard zijn er ook subsidies binnengehaald. Door woningstichting en gemeente samen in totaal zo’n 16 miljoen euro.

Stadsvilla's 
Mogelijk worden er binnen afzienbare tijd 25 chique koopstadsvilla’s gebouwd op de plek waar de twee witte flats stonden. Een samenwerking van Heemwonen met IBA (Internationale Bauausstellung Parkstad) en de gemeente Kerkrade. Om de verscheidenheid in de wijk te bevorderen en af te komen van het stempel van ‘arme wijk’.

Het duurt allemaal wel erg lang, vinden wijkbewoners. "De wijk is oorlogsgebied met kuilen en toestanden. Maar dat is al tien jaar zo”, klaagt wijkbewoonster Toos Sjouw. Zij woont in het deel van de wijk dat dit najaar gerenoveerd wordt.

Eind 2019 is Heilust helemaal klaar voor de toekomst, belooft Heemwonen.

De twaalf mini-tv-documentaires ‘Mijn Heilust’ worden de komende twaalf weken uitgezonden door L1 TV en zijn te zien op www.limburger.nl/mijnheilust.