Wie waren de mensen die vorig jaar omkwamen in het Limburgse verkeer?

Afbeelding: Katinka Hanselman / De Limburger

Elke dag sterft er wel iemand in het verkeer. Een dood die zelden leidt tot grote artikelen in de krant. Wie de slachtoffers waren, wat er gebeurde en welke impact hun dood had, blijft vaak onderbelicht. Tot nu. Namens De Limburger deden Judith Janssen en Rik van Hulst een jaar lang onderzoek naar 46 slachtoffers die vorig jaar stierven in het Limburgse verkeer.

Een klein bericht in De Limburger. Een zin of zes over ‘een fietser uit Nederweert die op 27 november 2018 ernstig gewond raakte bij een aanrijding met een vuilniswagen’.

Dat de fietser een vrouw was, bleef onbeschreven. Dat ze niet botste met de vuilniswagen, maar uitweek, ook. Bijna twee weken na het ongeval, op 9 december, schreef De Limburger dat de fietsster was overleden en dat de politie getuigen zocht. Het slachtoffer was toen al vier dagen dood.

Gedragscode

Vrijwel altijd is de berichtgeving over fatale ongelukken sober. Voor journalisten is het een van de moeilijkere onderwerpen om over te schrijven. In de gedragscode van De Limburger staat: ‘Bij sterfgevallen als gevolg van misdaden, ongelukken, rampen en aanslagen houdt de journalist rekening met gevoelens van nabestaanden in toon en woordkeuze.’ Terughoudendheid is dus op zijn plaats.

Luister ook naar de podcast: Zo kwam Project 46 over verkeersdoden tot stand

Jeanne Heynen-Kessels

Achter het korte bericht in de krant schuilt veel leed. Drama’s, met een grote maatschappelijke impact, die zich in 2018 honderden keren afspeelden. En waarschijnlijk zal het volgend jaar even vaak gebeuren. De fietser in het voorbeeld is Jeanne Heynen-Kessels (73) uit Nederweert. Ze was al meer dan vijftig jaar gelukkig samen met haar man Frans Heynen. Na haar dood verkocht hij hun caravan en zegde hij de vakanties af die ze samen zouden maken. Nu bezoekt hij iedere dag het urnengraf van zijn vrouw en is hij vrijwilliger geworden op de begraafplaats. (Lees hier het verhaal van Jeanne en Frans.)

Jeanne was in 2018 het veertigste slachtoffer dat omkwam bij een verkeersongeval in Limburg. Na haar zouden er dat jaar nog zes mensen sterven. In totaal 46 dodelijke slachtoffers bij 44 ongevallen, zo registreerde de politie Limburg.

46 mensen. Als die gelijktijdig zouden sterven bij een vliegtuigcrash of treinongeluk, zou dat wereldnieuws zijn geweest. Individueel haalden ze zelden de voorpagina.

We schreven op de website van de krant dan wel 112 maal over de fatale ongelukken in 2018 (in de krant nog wat minder) in Limburg, maar over de meeste niet meer dan een klein stukje. Een enkele uitzondering daargelaten. Zoals het Pinkpop-drama, waarbij op 18 juni de 35-jarige Gilles Boux de Casson uit Heerlen overleed nadat een bestelbusje hem had geschept, daarover publiceerden we 26 verhalen.

Over het ongeluk van Juan Willems (26) uit Koningsbosch, die op zondag 20 mei op de Rijksweg Noord in Sint-Joost de macht over het stuur verloor en overleed, schreef De Limburger slechts vier zinnen. Welke impact zijn dood op zijn moeder en broer had, beschreven we niet. Juan was op de politielijst dode nummer 13.

Drama’s waar niet over werd geschreven

En dan waren er nog drama’s waarover helemaal niets werd geschreven. Zo is het eerste slachtoffer in 2018, een 86-jarige voetganger die op 3 januari omkwam op een kruispunt in Roermond, voor ons altijd een onbekende gebleven.

Waarom is het ene ongeval nieuws en het andere niet? Eerlijk gezegd hebben wij geen pasklaar antwoord. Willekeur? Toeval? Onwetendheid? Het kan zijn dat de politie niets over het ongeval naar buiten bracht of dat we het zelf niet hebben opgemerkt. Misschien is het ook gewoon zo dat we als maatschappij verkeersdoden ‘normaal’ zijn gaan vinden. Hoe pijnlijk ook: iets dat dagelijks gebeurt, is geen groot nieuws. Misschien liggen we er gewoon niet echt wakker van.

Tragisch ongeval in Echt

Toch lieten de doden in het verkeer ons vorig jaar niet meer los. Vóór dit onderzoek kregen wij als verslaggevers te maken met een zeer tragisch ongeval in Echt waarbij een vijftienjarig meisje om het leven kwam. Het ongeluk, een auto crashte ’s nachts tegen een boom, was maandenlang een groot mysterie. In de auto zaten drie tieners en een volwassen man, die aanvankelijk de schuld op zich nam. Maar in het dorp en op het schoolplein draaide de geruchtenmachine op volle toeren. Niet de broer, maar het minderjarige zusje had gereden. Na het ongeval spraken we met de vader van het omgekomen meisje. Toen begrepen we welke impact een fataal verkeers- ongeluk heeft. Voor ons kreeg ‘het vijftienjarige meisje’ uit de krant een naam en een gezicht.

Wanneer ben je een verkeersdode?

Niet iedereen die sterft in het verkeer is een verkeersdode. Dat klinkt vreemd, maar overheidsinstanties hanteren een strenge definitie. Zo moet het slachtoffer binnen dertig dagen na het ongeval overlijden aan zijn verwondingen. Gebeurt het één dag later, dan telt iemand niet als verkeersdode. Ook zelfdoding wordt niet meegenomen in de cijfers.

Daarnaast moet bij het ongeluk minstens één rijdend voertuig zijn betrokken en moet het op de openbare weg zijn gebeurd. En dat zorgt heel af en toe voor discussie. Sjef Moerdijk, specialist bij Rijkswaterstaat, maakte het mee dat in het jaarlijkse overleg tussen het CBS en het ministerie werd gesproken over een specifiek geval. Een auto was van de weg geraakt, reed door een pui in een winkelcentrum en raakte daarbij een passant. „Het slachtoffer bevond zich niet op de openbare weg, dus moesten we – ondanks dat het om een menselijk drama ging – discussiëren of die telde als verkeersdode. Volgens mij werd het in dit geval niet als zodanig geteld. Dit zijn wel uitzonderingen.”

De cijfers over het aantal verkeersdoden verschillen soms. Zo telt het CBS structureel meer verkeersdoden dan de politie. Waar de politie Limburg ons een lijst met 46 slachtoffers gaf, telde het CBS in dat jaar 58 verkeersdoden. Die kijkt namelijk óók naar cijfers van de rechtbank, Rijkswaterstaat en doodsoorzaakstatistieken. Ook krijgt zij informatie van ziekenhuizen aangeleverd.

Wij kregen van het CBS geen concrete informatie over de 58 slachtoffers. Niet waar en wanneer het ongeval gebeurde of wie het betrof. Ook de politie weet niet welke gevallen ze in hun registratie missen. Het CBS deelt zijn informatie ook niet met haar. Daarom zijn wij in dit project uitgegaan van de politiecijfers.

Anonimiteit

Haar verhaal triggerde ons eens dieper in het fenomeen verkeersdoden te duiken. Bij de politie vroegen we cijfers op van het aantal dodelijke verkeersongelukken in 2018. We kregen een geanonimiseerde Excellijst. Ieder ongeval genummerd. Enkel het moment, de plaats, het geslacht, de leeftijd en het vervoersmiddel werden met ons gedeeld. Wie die mensen waren, wisten we niet. Om de verkeersdoden uit de anonimiteit te halen, gingen we op zoek naar hun namen en nabestaanden. Maar waar begin je? Wij wisten ook niet waar deze mensen vandaan kwamen. Dat maakte de zoektocht moeilijk. Weken zochten we in krantenartikelen, in rouwadvertenties en op internet naar aanwijzingen. We bezochten fatale plekken, in dorpen en steden. We spraken met aanwonenden, voorbijgangers, pompbediendes, winkeliers en iedereen die ook maar iets zou kunnen weten. Hadden we eenmaal een naam, dan gingen we op zoek naar de nabestaanden. Maar hoe begin je een gesprek met iemand die recent een kind is verloren? Of een partner, vriend, ouder of collega? We bekennen: dat ging vaak gepaard met klamme handjes.

Van zo’n dertig slachtoffers kennen we nu de namen. Met een aantal nabestaanden zijn we nog in gesprek. Een enkeling twijfelt of heeft geen behoefte aan een journalist aan tafel.

Tot nu toe willen ruim dertig nabestaanden van vijftien slachtoffers hun verhaal delen. Om verschillende redenen. Zo vertelde Margo van de Rijt ons dat ze het fijn vindt dat ze na lange tijd weer uitgebreid kan praten over haar vriend Toon Verlienden, die vorig jaar stierf nadat hij op de A73 met zijn vrachtwagen op een pijlwagen was gereden.

De familie van Joke Stappers (37), die op 11 juni in Grubbenvorst in de vroege ochtend tegen een boom botste doordat ze mogelijk in slaap viel, wil ook aandacht vragen voor de nasleep van het ongeval. Moeder Josien had er moeite mee dat ze, terwijl haar wereld op zijn kop stond, direct belangrijke beslissingen moest nemen die onomkeerbaar waren. Zo had ze aanvankelijk nee gezegd op de vraag of ze haar dochters kapotte en bebloede kledingstukken wilde hebben. Het leek zo onbelangrijk als je net je dochter in het mortuarium hebt zien liggen. Op het moment van vragen kon ze niet helder denken, zegt ze nu. Inmiddels denkt ze: had ik ze maar. Die broek en trui waren het laatste wat haar kind droeg.

Of de dochters van Jaan Strijbos (71) uit Nederweert. Hun vader fietste tegen een openslaande autodeur aan en overleed later. Ook al nemen ze de veroorzaker niets kwalijk, met hun verhaal willen ze duidelijk maken dat je altijd oplettend moet zijn. „Al stap je uit de auto, je moet opletten. Een ongeluk zit letterlijk in een heel klein hoekje.” Maar boven alles: de nabestaanden willen vooral dat hun geliefden nooit worden vergeten.

Door de jaren heen

Het aantal verkeersdoden in ons land is nooit meer zo hoog geweest als in 1972. Toen stierven 3264 mensen in het verkeer. Door onder andere de invoering van de gordelplicht (1975), de alcoholwet (1974), draagplicht voor de bromfietshelm (1975) en overheidscampagnes (Bob jij of Bob ik?) daalde het aantal verkeersslachtoffers aanzienlijk. In 2013 vielen 570 doden, een afname van bijna 83 procent ten opzichte van 1972.

Wie waren de mensen die vorig jaar omkwamen in het Limburgse verkeer?
Bron: Politie Limburg

Echter. Sinds een paar jaar stijgt het aantal verkeersdoden gestaag. Het zijn vooral ouderen (65+), onervaren jongeren, fietsers en voetgangers die een risico vormen. Ook stijgt het gebruik van smartphones tijdens het rijden en neemt het drugsgebruik onder automobilisten toe. De maatschappelijke schade van verkeersongevallen bedraagt inmiddels zo’n 14 miljard euro per jaar.

Wie waren de mensen die vorig jaar omkwamen in het Limburgse verkeer?
Bron: Politie Limburg

Het kabinet lanceerde vorig jaar een ambitieus plan om het aantal verkeersdoden in 2030 naar nul terug te brengen.

Onlangs stemde de Eerste Kamer in met een wetsvoorstel waarbij roekeloos rijgedrag en rijden onder invloed zwaarder kunnen worden gestraft, door de maximale straf te verhogen naar zes jaar.

Wie waren de mensen die vorig jaar omkwamen in het Limburgse verkeer?
Bron: Politie Limburg

Indringend

De tientallen uren aan gesprekken met nabestaanden waren indringend en vaak emotioneel. Woorden schoten regelmatig tekort om het plotselinge verlies te beschrijven. Het is voor de nabestaanden vaak niet te bevatten. „Tien minuten ervoor waren we nog samen, tien minuten later ben je ineens je broertje kwijt”, zegt Rachel van Werven uit Landgraaf, die haar broer Jordy (19) verloor.

De impact is groot. Het besef dat iemand er echt niet meer is, komt bij nabestaanden vaak pas na maanden. Soms is het er nog steeds niet. Nabestaanden blijven soms achter met vragen over wat er precies is gebeurd. Hoe lag hij erbij toen de agenten hem vonden? Heeft hij pijn gehad? Wat is er werkelijk gebeurd?

Voor Peter Clement, van wie zus Margriet (76) uit Weert werd geschept door een auto, is het vooral belangrijk dat de gemeente wat doet aan het onveilige kruispunt. Hij kaartte het aan. „Ik heb nu meegemaakt wat een dodelijk ongeval teweegbrengt. Wat het voor ons en haar vriendengroep betekent.”

Het zijn deze verhalen over Jaan, Joke, Toon, Jordy, Margriet en andere verkeersslachtoffers die we de komende tijd publiceren. Door hun verhaal te vertellen, hopen we inzicht te geven in het drama achter het verkeersongeval. We proberen het kleine berichtje in de krant een gezicht te geven.

Over dit project

Wie waren de mensen die vorig jaar omkwamen in het Limburgse verkeer?
Rik van Hulst & Judith Janssen

Elke dag sterft iemand in het verkeer, maar dat is zelden groot nieuws. Ook niet in Limburg, waar vorig jaar 46 mensen om het leven kwamen. Wie waren deze mensen? Wat gebeurde die fatale dag? Welke impact had hun plotselinge dood op de nabestaanden? Onze journalisten Rik van Hulst en Judith Janssen deden maanden onderzoek en gingen op zoek naar de persoonlijke verhalen.

> Luister en bekijk alle verhalen van Project 46

Door Judith Janssen & Rik van Hulst