Personeelstekort loopt op: Wat is er aan de hand op de arbeidsmarkt? En wat zijn de gevolgen?

Afbeelding: Marco Jeurissen

Het nieuws staat bol van berichten over de krapte op de arbeidsmarkt. Wat is er aan de hand, wat zijn de gevolgen en hoe lossen we het op?

Wat bedoelen we met krapte?

Krapte is, economisch gezien, een situatie die ontstaat als de vraag groter is dan het aanbod. Dat zie je nu op de arbeidsmarkt. In het eerste kwartaal van 2022 konden elke 100 werklozen kiezen uit 133 vacatures. Een record voor Nederland, meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Ter vergelijking: eind vorig jaar stonden er nog 106 banen klaar per 100 werklozen. En volgens kenners van de arbeidsmarkt is de piek nog lang niet bereikt.

Waar speelt het probleem?

Overal. Uitkeringsverstrekker UWV meldt dat er inmiddels geen enkele sector meer is waar het tekort aan ‘handjes’ niet speelt. Het nijpendst is de situatie in de zorg, de horeca, de kinderopvang, de techniek, de bouw, bij installatie- en hoveniersbedrijven, de detailhandel en in de sector transport en logistiek. En in de ICT. Vorige week werd bekend dat de vraag naar servicedesk-medewerkers in een jaar tijd is verdubbeld door het vele thuiswerken.

Wat zijn de gevolgen?

Wie de lange rijen op Schiphol heeft gezien – of erin heeft gestaan – weet genoeg. De nationale luchthaven heeft simpelweg niet genoeg personeel om de toeloop van reizigers aan te kunnen. Het resultaat: vakanties die al voorbij zijn voordat ze goed en wel zijn begonnen. De chaos op Schiphol is een van de extreemste voorbeelden van krapte, maar elders zijn er ook grote problemen. Denk aan lange wachtlijsten in de zorg of gebrek aan handjes aan het bed. Wie een klus in of om het huis heeft, kan er ook over meepraten: zie maar eens een bouwvakker, klusjesman of installateur te vinden. En als je er een hebt gestrikt, betaal je vaak ook nog eens de hoofdprijs. Veel horecazaken hebben inmiddels hun openingstijden beperkt, omdat er niet genoeg personeel is om elke dag open te gaan. Ondertussen gaan de loonkosten omhoog, deels als gevolg van de krapte op de arbeidsmarkt. Daardoor komt de concurrentiepositie van bedrijven – die toch al onder druk staat door de nasleep van de coronapandemie en de enorme inflatie en torenhoge energieprijzen als gevolg van de oorlog in Oekraïne – verder in het geding. Dat alles zet een rem op de groei van de BV Nederland, waardoor het risico van een recessie (minimaal twee kwartalen met negatieve economische groei) steeds nadrukkelijker in beeld komt.

Personeelstekort loopt op: Wat is er aan de hand op de arbeidsmarkt? En wat zijn de gevolgen?
Topdrukte op Schiphol.  Foto: ANP

Hoe is de krapte ontstaan?

Grofweg zijn er volgens deskundigen drie hoofdoorzaken voor de huidige problemen. Allereerst neemt de vergrijzing alsmaar toe. Een op de vijf Nederlanders is 65 jaar of ouder. Dat was in 1990 nog krap 13 procent, blijkt uit CBS-cijfers. Het gevolg: de vijver waarin werkgevers kunnen vissen, wordt steeds kleiner. Daar staat tegenover, oorzaak nummer twee, dat de economie sinds het einde van de kredietcrisis is gaan draaien als een tierelier. Die groei gaat gepaard met een fors gestegen vraag naar arbeidskrachten. Ook hebben de steunmaatregelen tijdens de coronacrisis – oorzaak nummer drie – ervoor gezorgd dat bedrijven overeind zijn gebleven die eigenlijk niet meer levensvatbaar waren. Werknemers bleven daar ‘vastzitten’ en kwamen dus niet beschikbaar voor een andere baas.

Wat kunnen we ertegen doen?

We zouden met z’n allen meer kunnen gaan werken. Dat Nederland kampioen deeltijdwerken is, past niet meer bij de huidige tijd, stellen sommige deskundigen. Ook zouden er meer 50-plussers aan de slag moeten. De helft van de WW’ers zit momenteel in deze leeftijdsgroep. Tegelijkertijd zouden werkgevers meer ouderen moeten aannemen en functie-eisen naar beneden moeten bijstellen, iets dat nu bijvoorbeeld al gebeurt in de ICT-sector. Ook zou de overheid opleidingen voor beroepen in krappe sectoren, zoals de zorg en de techniek, goedkoper of helemaal gratis kunnen maken. Ook nog meer inzetten op automatisering en robotisering kan de krapte verlichten. Ondertussen wordt de roep om meer arbeidsmigranten luider. Zo haalt de Limburgse uitzender OTTO Work Force straks verpleegkundigen uit de Filipijnen naar Nederland. Opvoeren van arbeidsmigratie is omstreden, vanwege de impact op de samenleving.

Personeelstekort loopt op: Wat is er aan de hand op de arbeidsmarkt? En wat zijn de gevolgen?
In de zorg is het tekort aan personeel een groot probleem.  Foto: ANP

Ook kan er meer worden gedaan om ‘onbenut arbeidspotentieel’ te activeren: honderdduizenden mensen die wel (meer) zouden kunnen werken, maar dat om uiteenlopende redenen niet doen. Hogere lonen en enige mate van dwang worden hierbij genoemd. Uit onderzoek van recruiter Pro Contact blijkt dat meer dan 10 procent uit die groep niet werkt, omdat het lucratiever is om van een uitkering te leven. Van de mensen die wel aan de slag willen, zegt ruim een derde dat alleen te doen bij acute geldnood. En voor een op vijf huishoudens met kinderen zijn de hoge kosten voor kinderopvang een drempel om (meer) te gaan werken.

Zijn er ook voordelen?

Zeker. En dan met name voor mensen die werk zoeken of over willen stappen naar een andere baas. De term ‘werknemersmarkt’ valt hierbij steeds vaker. Mensen die solliciteren, staan nu sterker dan in tijden dat de banen schaars waren. Er valt dus te praten over hoger loon, betere arbeidsvoorwaarden en meer vrije tijd.

Door Stefan Dölcken

Meer lezen?

Nieuwe actie: Één jaar toegang tot alle Plus-artikelen voor slechts 1,04 per week. Daarmee lees je dagelijks meer dan 100 nieuwe Plus-artikelen op onze site & Nieuwsapp. Of kies voor een van onze andere abonnementen.

Ik word abonnee